Καλωσήλθατε στο site του Σωματείου Αρωματοθεραπευτών

Όσφρηση και Αρωματοθεραπεία, Μέρος 1/3

Rate this item
(0 votes)
Όσφρηση και Αρωματοθεραπεία, Μέρος 1/3 15 Ιούνιος 2015

1. Γενικά

Η Αρωματοθεραπεία, όπως δηλώνεται και από την ετυμολογία της, είναι μια μορφή συμπληρωματικής θεραπείας που χρησιμοποιεί σαν μέσο θεραπείας τα αρώματα. Με τον όρο αρώματα στην Αρωματοθεραπεία νοούνται μίγματα αγνών αιθερίων ελαίων καθώς και υδρολημμάτων(hydrosol) ορισμένων φαρμακευτικών φυτών. Πρακτικά η αρωματοθεραπεία αξιοποιεί τις φαρμακευτικές και ιαματικές ιδιότητες των αιθερίων ελαίων.

Για τη βαθύτερη κατανόηση μέρους της δράσης της Αρωματοθεραπείας στον ανθρώπινο οργανισμό είναι απαραίτητη η καλή γνώση τόσο του τρόπου που τα αρωματικά συστατικά των αιθερίων ελαίων γίνονται αντιληπτά όσο και το πώς επιδρούν σε σωματικό (βιοχημικό) αλλά και σε συναισθηματικό επίπεδο.

3.2 Η αίσθηση της όσφρησης

Η αίσθηση της όσφρησης είναι η αίσθηση εκείνη με την οποία γίνονται αντιληπτές οι οσμές. Γενεές ερευνητών έχουν προσπαθήσει να εξηγήσουν το φαινόμενο της όσφρησης. Τα τελευταία λίγα χρόνια έχει γίνει μεγάλη πρόοδος στην κατανόηση του τρόπου αίσθησης των οσμών. Η εύρεση του μηχανισμού της αίσθησης της όσφρησης και των συναισθημάτων που προκαλεί και επηρεάζει μοιάζει σαν ένα φανταστικό ταξίδι στο κέντρο του εγκεφάλου μας.

Η όσφρηση (αγγλ. olfaction, smell, γαλλ. οdorat) είναι η πιό βασική και η πιό πρωτόγονη από όλες τις αισθήσεις μας. Πρόκειται για μια χημειοαίσθηση ουσιών σε αέρια κατάσταση και είναι περίπου 10.000 φορές πιο έντονη από τη γεύση, η οποία είναι επίσης χημειοαίσθηση, αλλά σε υγρή κατάσταση. Η όσφρηση είναι αποτέλεσμα μιας χημικής αντίδρασης ανάμεσα στις ουσίες που φθάνουν μέχρι τα αναληπτικά νεύρα της όσφρησης και την υγρασία που εκκρίνουν οι ρινικές μεμβράνες. Μια εντελώς ξερή μύτη δεν μπορεί να μυρίσει τίποτε αξιόπιστα.

Οσμή (αγγλ. οdour, γαλλ. οdeur) είναι η ιδιότητα ορισμένων ουσιών να διεγείρουν, εκπέμποντας πτητικές ουσίες, τους χημειοϋποδοχείς του αισθητηρίου της όσφρησης.

Η μύτη είναι το όργανο της όσφρησης. Στη πραγματικότητα, όμως, είναι απλά το πρώτο μέρος του φαινομένου της διαδικασίας της όσφρησης. Πρακτικά περίπου το 95% της ρινικής κοιλότητας δεν έχει καμιά σχέση με την όσφρηση, αλλά με τον καθαρισμό και θέρμανση του αέρα πριν εισαχθεί στους πνεύμονες. Τα οσμικά μόρια (αόρατα πτητικά μόρια που διαχέονται στον αέρα) φτάνουν στον εγκέφαλο μέσω της διαδικασίας της αναπνοής. Το κύριο μέρος του οργάνου της όσφρησης ευρίσκεται στις ρινικές κοιλότητες (ρινικές θαλάμες) και κυρίως στις ρινικές κόγχες (nasalconcha).

Οι ρινικές κόγχες καλύπτονται από βλεννογόνο, που διακρίνεται σε οσφρητικό επιθήλιο (olfactoryepithelium) και αναπνευστικό επιθήλιο (respiratoryepithelium). Ο οσφρητικός βλεννογόνος υμένας (olfacrorymucusmenbrane) καλύπτει έκταση περίπου 10 cm² και έχει υποκίτρινη όψη. Ο οσφρητικός βλεννογόνος αποτελείται από περίπου εκατό εκατομμύρια (100.000.000) οσφρητικούς υποδοχείς (olfactoryreceptors). Οι οσφρητικοί υποδοχείς είναι στη πραγματικότητα δίπολοι αισθητήριοι νευρώνες, έχουν ωοειδές σχήμα και στο επιφανειακό τους μέρος σχηματίζουν μια μικρή διόγκωση, που ονομάζεται οσφρητικό κυστίδιο. Από κάθε οσφρητικό κυστίδιο εκφύονται 10-12 τριχίδια, που υποδέχονται τα οσφρητικά ερεθίσματα. Οι νευράξονες των οσφρητικών αυτών τριχιδίων σχηματίζουν οσφρητικά νημάτια, που, στη συνέχεια, δημιουργούν το οσφρητικό νεύρο (olfactorynerve).

Οι διάφοροι οσφρητικοί ερεθισμοί με τη βοήθεια του οσφρητικού νεύρου μεταβιβάζονται στον βολβό της όσφρησης (οσφρητικό βολβό, olfactorybulb), που ευρίσκεται στο τέλος του οσφρητικού νεύρου, και στη συνέχεια στα οσφρητικά κέντρα του εγκεφάλου.

Εικ. 1 Η πορεια των οσμικων μοριων κατα την εισπνοη

Εικ. 1 Η πορεία των οσμικών μορίων κατά την εισπνοή

 Ο οσφρητικός βλεννογόνος υμένας είναι το μόνο μέρος στο ανθρώπινο σώμα που το κεντρικό νευρικό σύστημα είναι εκτεθειμένο και σε άμεση επαφή με το περιβάλλον. Τα κύτταρα της οσφρητικής μεμβράνης είναι κύτταρα του εγκεφάλου. Τα οσμηρά μόρια διαλύονται από τη βλέννα και ενεργοποιούν μια ειδική πρωτείνη του οσφρητικού επιθηλίου, την πρωτείνηG, που προκαλεί μια εκπόλωση του οσφρητικού αισθητηριακού κυττάρου.

Εικ.2 Η θεση των βασικων ανατομικων στοιχειων

Εικ.2 Η θέση των βασικών ανατομικών στοιχείων που βοηθούν την αίσθηση της όσφρησης

Τα τριχίδια (κροσσοί) που βρίσκονται στα νευρικά κύτταρα, έχουν την δυνατότητα να μεταφέρουν μια απίστευτη ποσότητα πληροφοριών, μία ικανότητα που ξεπερνά κάθε γνωστή αναλυτική λειτουργία του ανθρώπου. Με κάθε εισπνοή λαμβάνονται πληροφορίες μέσω της οσμής για πολύ μικρά κομμάτια του περιβάλλοντος.

3.3 Φυσιολογία της όσφρησης

Η φυσιολογία της όσφρησης, ο μηχανισμός δηλαδή με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος αντιλαμβάνεται τις οσμές, είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη. Πολλοί επιστήμονες προσπάθησαν και προσπαθούν ακόμη να διερευνήσουν το πως γίνονται αντιληπτές οι χιλιάδες διαφορετικές οσμές. Η αναγνώριση των διαφόρων οσμικών μορίων από τους οσφρητικούς αισθητήρες αποτελεί αντικείμενο συνεχών ερευνών. Έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί διάφορες θεωρίες για την ερμηνεία του τρόπου αναγνώρισης και καταχώρησης των χιλιάδων διαφορετικών οσμών.

Τη δεκαετία του ΄50 διατυπώθηκε η «στερεοχημική θεωρία» (stericmodel, stereochemicaltheoryofsmell, shapetheory) της όσφρησης, που διατύπωσε ο Τζων Ε. Αμούρ (JohnAmoore). Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή το σχήμα, το μέγεθος, η χημική δομή ή το ηλεκτρικό φορτίο (πολικότητά) κάθε οσμικού μορίου προσαρμόζεται όπως ακριβώς σε ένα puzzle, σε μια δεδομένη θέση ('lockandkey'). Μόλις γίνει αυτή η προσαρμογή τότε γίνεται η μεταβίβαση της νευρικής ώσης στον εγκέφαλο. Η θεωρία αυτή, όμως, έχει αρκετά κενά και η έρευνα δεν σταμάτησε εκεί.

Εικ. 3 Τα οσμικα σχηματα της

Εικ. 3 Τα οσμικά σχήματα της «στερεοχημικής θεωρίας» της όσφρησης σύμφωνα με τον JohnAmoore.

Σύμφωνα με την στερεοχημική θεωρία του JohnAmoore υπάρχουν επτά διαφορετικού «σχήματος» οσμικά μόρια, που αντιστοιχούν σε συγκεκριμένες ομάδες οσμών. Οι ομάδες αυτές οσμών είναι:

  • Καμφορώδεις (camphoraceous), π.χ. καμφορά
  • Μόσχου (musky), π.χ. άρωμα μόσχου
  • Ανθώδεις (floral), π.χ. οσμές ανθέων
  • Πιπερώδεις (minty), π.χ. οσμές μέντας, δυόσμου κλπ.
  • Αιθέριες (ethereal), π.χ. οσμή αιθέρα
  • Καυστικές (pangent), π.χ. οσμή ξυδιού
  • Σάπιες (pudrid), π.χ. οσμή θειαφιού

Επειδή είναι προφανής η αδυναμία της στερεοχημικής θεωρίας του JohnAmoore διατυπώθηκε το 1996 μια άλλη ενδιαφέρουσα θεωρία (spectroscopetheory, vibrationaltheoryofolfaction) από τον LucaTurin, βιοφυσικό του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ). Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή τα οσφρητικά όργανα ερεθίζονται/συντονίζονται από τις κβαντικές ταλαντώσεις/δονήσεις των οσμικών μορίων. Η πειραματική απόδειξη της θεωρίας αυτής έγινε από τον δρα Ευθύμιο Σκουλάκη, ερευνητή στο Ερευνητικό Κέντρο Βιοϊατρικών Επιστημών Αλέξανδρος Φλέμινγκ. Οι έρευνες του δρα Σκουλάκη έδειξαν ότι οι οσμές γίνονται αντιληπτές στη μύτη από το είδος της «κβαντικής υπογραφής» τους (Σουφλερή, 2011).

Σύμφωνα με σχετικά πρόσφατες έρευνες που έγιναν από ερευνητές του Ιατρικού Ινστιτούτου HowardHughe του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ σε συνεργασία με Ιάπωνες συναδέλφους τους από το LifeElectronicsResearchCenter του Αμαγκασάκι (Σουφλερή, 1999:Α74-Α75), η μύτη διαθέτει ένα μικρό σχετικά αριθμό οσφρητικών υποδοχέων, αλλά παρόλα αυτά είναι ικανή να ξεχωρίσει και να αναγνωρίσει χιλιάδες διαφορετικές οσμές. Οι ερευνητές αποκωδικοποίησαν τον μηχανισμό της όσφρησης, που βασίζεται σε μια συνδυαστική προσέγγιση για την αναγνώριση και την καταγραφή των οσμών. Αντί, δηλαδή, να αντιστοιχεί ένας οσφρητικός υποδοχέας σε κάθε οσμή, το οσφρητικό σύστημα χρησιμοποιεί ένα «αλφάβητο» υποδοχέων προκειμένου να δημιουργήσει την ταυτότητα της οσμής την οποία αντιλαμβάνεται ο εγκέφαλος. Με τον τρόπο αυτό κάθε υποδοχέας χρησιμοποιείται ξανά και ξανά προκειμένου να καθορισθεί μια οσμή, όπως τα γράμματα χρησιμοποιούνται προκειμένου να σχηματισθούν λέξεις.

Το 2004 το βραβείο Νόμπελ φυσιολογίας και Ιατρικής μοιράσθηκαν οι Αμερικανοί καθηγητές ΡίτσαρντΆξελ (RichardAxel, Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης) και Λίντα Μπακ (LindaB. Buck, Κέντρο Έρευνας για τον Καρκίνο στο Σηάτλ) για την κατανόηση της φυσιολογίας της όσφρησης. Οι επιστήμονες αυτοί ανακάλυψαν στα κύτταρα του ρινικού επιθηλίου περίπου χίλιες πρωτείνες, αντίστοιχες με τις πρωτείνεςG των ματιών. Οι χίλιες αυτές πρωτείνεςG, ενώ μοιάζουν πολύ μεταξύ τους δεν είναι απολύτως όμοιες. Διαφέρουν σε χαρακτηριστικά σημεία, που σχετίζονται με την πρόσληψη των χημικών μορίων που φθάνουν στη ρινική κοιλότητα (Σουφλερή, 2004).

Κάθε πρωτείνη μπορεί να αναγνωρίσει έναν περιορισμένο αριθμό μορίων. Κάθε κύτταρο του ρινικού επιθηλίου διαθέτει έναν και μοναδικό τύπο οσφρητικού υποδοχέα (μια διαφορετική πρωτείνηG) και με τον τρόπο αυτό υπάρχει εξειδίκευση κάθε κυττάρου για τα οσμικά μόρια που αναγνωρίζει. Η πρόσδεση των οσμικών μορίων στις πρωτείνες αυτές έχει σαν αποτέλεσμα την αλλαγή της στερεοδιάταξης του μορίου. Αυτό πυροδοτεί την αποστολή ενός μοριακού μηνύματος από το κύτταρο του ρινικού επιθηλίου στο προκαθορισμένο για κάθε κύτταρο του οσφρητικού επιθηλίου σημείο του οσφρητικού λοβού στον εγκέφαλο.

Οι αισθήσεις της ακοής και της όρασης απαιτούν το ερέθισμα της ενέργειας του ήχου και του φωτός. Η αίσθηση της όσφρησης απαιτεί απλώς την παρουσία ενός οσμικού μορίου που γίνεται αντιληπτό κατά την εισπνοή.

Η νευρική οδός που ακολουθούν τα οσφρητικά ερεθίσματα βρίσκεται σε άμεση επαφή με το επιχείλιο (δρεπανοειδές ή μεταιχμιακό) σύστημα, το τμήμα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο για τη μνήμη και τα συναισθήματα. Το επιχείλιο σύστημα (limbicsystem) ευρίσκεται κάτω από τον τελικό εγκέφαλο, συνδέεται με την αίσθηση της όσφρησης και παίζει σημαντικό ρόλο στην έκφραση των ενστίκτων της επιβίωσης. Είναι χαρακτηριστικό ότι παλαιότερη ονομασία του επιχείλιου συστήματος ήταν ρινεγκέφαλος ή οσφρητικός εγκέφαλος (rhinecephalon, smellbrain).

Η αίσθηση της όσφρησης είναι η μόνη αίσθηση που επικοινωνεί απευθείας με την εγκέφαλο χωρίς τη παρεμβολή της λογικής, χωρίς, δηλαδή, να εξαρτάται από τον φλοιό του εγκεφάλου.

Επιχείλιο σύστημα

Το επιχείλιο ή μεταιχμιακό ή δρεπανοειδές σύστημα (limbicsystem) δεν είναι αυτοτελές ανατομικό σύστημα, αλλά λειτουργικό. Ο όρος limbicπροέρχεται από τη λατινική λέξη limbus, που σημαίνει «όριο» ή «ζώνη».

Οι λειτουργίες, κυρίως φυτικές, που αποδίδονται στο μεταιχμιακό σύστημα είναι πολλές και σημαντικές. Συγκεκριμένα σχετίζεται:

  • Με τις αισθήσεις της όσφρησης και της γεύσης
  • Με διάφορες συναισθηματικές καταστάσεις, όπως φόβος, θυμός, χαρά, κατάθλιψη, οργή κλπ
  • Με τη ρύθμιση του αυτόνομου νευρικού συστήματος
  • Με τις ενστικτώδεις λειτουργίες, όπως σεξουαλική λειτουργία, όρεξη κ.ά.
  • Με τη λειτουργία της μνήμης και της μάθησης
  • Με θέματα συμπεριφοράς
  • Με τη λειτουργία των νευροδιαβιβαστικών ουσιών

3.4 Μέτρηση της οσφρητικής ικανότητας

Η μέτρηση της οσφρητικής ικανότητας των ανθρώπων και η ευαισθησία στις οσμές απασχόλησαν πολλές φορές τους επιστήμονες.

Το αισθητήριο όργανο της όσφρησης διεγείρεται από τα οσμογόνα μόρια, τα πτητικά, δηλαδή, μόρια χημικών ουσιών που έχουν οσμή (οσμηρές ουσίες). Τα διάφορα οσμογόνα μόρια μπορούν να ερεθίσουν το αισθητήριο όργανο της όσφρησης (κυρίως τον οσφρητικό ιστό της ρινικής κοιλότητας) όταν διέρχονται μέσω της μύτης σε συγκεντρώσεις υψηλότερες από το όριο ανίχνευσης.

Αποσαφήνιση όρων

Ουδός

Ο όρος ουδός (Αγγλ. threshold, Γαλλ.seuil) εκφράζει την ελάχιστη τιμή ισχύος ενός ερεθίσματος (π.χ. οσφρητικού), που είναι απαραίτητη για να προκαλέσει διέγερση της αίσθησης.

Η ουδός δεν έχει σταθερό μέγεθος, αλλά ποικίλει από άτομα σε άτομο, αλλά και στο ίδιο άτομα ανάλογα με διάφορους παράγοντες, όπως π.χ. η ένταση της προσοχής, ο εθισμός στο ερέθισμα κ.ά. Από την τιμή της ουδού προσδιορίζεται η ευαισθησία ενός ατόμου σε κάποιο ερέθισμα.

Όριο ανίχνευσης οσμής

Το Όριο Ανίχνευσης Οσμής (ΟΑΟ) ή, πιο συγκεκριμένα, το Όριο Ανίχνευσης Αρώματος (ΟΑΑ) (odourthresholdvalue, OTVή aromathresholdvalue, ATV) είναι η ελάχιστη συγκέντρωση μιάς ουσίας (στον αέρα ή το νερό) που μπορεί να γίνει αντιληπτή από τη μύτη του ανθρώπου

Η συγκέντρωση αυτή είναι εξαιρετικά μικρή και μετράται σε μέρη στο δισεκατομμύριο (ppb, partsperbillion). Τα πιο πολλά αρωματικά συστατικά των αιθερίων ελαίων μπορούν να ανιχνευθούν σε ελάχιστες συγκεντρώσεις λίγων μόλις χιλιοστών του γραμμαρίου σε 100 τόνους νερού, όσο περίπου νερό περιέχεται σε μια πισίνα ολυμπιακών διαστάσεων. Σε ελάχιστες περιπτώσεις οσμηρών ουσιών το ΟΑΟ είναι ακόμη πιο μικρό, όπως, π.χ. η βανίλια (32 μέρη στο ένα τετράκις εκατομμύριο μέρη αέρα) και οι μερκαπτάνες (30 μέρη στο ένα τρισεκατομμύρια μέρη αέρα).

Από διάφορες έρευνες προκύπτει ότι η θερμοκρασία επιδρά στην ένταση μιας οσμής, κάτι που είναι αναμενόμενο, μια και με τη θερμοκρασία αυξάνεται η πτητικότητα των ουσιών. Μια άλλη παράμετρος που αυξάνει την οσφρητική ευαισθησία είναι η ύπαρξη υψηλής ατμοσφαιρικής υγρασίας.

 

Ανδρέας Κανάς
Γεωπόνος, Αρωματοθεραπευτής

Read 7079 times Last modified on Πέμπτη, 06 Οκτώβριος 2016 11:39